Duurzame en circulaire renovatie en nieuwbouw in één schoolgebouw
De gemeente Haarlemmermeer doet met De Kameleon een pilot, om te bekijken hoe je circulaire en duurzame ambities en eisen kunt opnemen in een Programma van Eisen voor scholenbouw.
Tekst: Peter Bekkering
Daarbij kozen ze bewust voor een Design, Build & Maintain contract en voor het samenvoegen van geldstromen om zo de markt uit te dagen. Dura Vermeer en Lomans totaalinstallateur pakten deze handschoen op. Dit deden zij niet alleen, maar met een heel ontwerpteam, waaronder VILLANOVA architecten.
De Kameleon is een voor die tijd typerend eenlaags basisschoolgebouw uit 1971 in Zwanenburg, Haarlemmermeer. Het gebouw heeft een staalskelet, vloerplaten van mevriet, een aantal gemetselde stabiliteitswanden aangevuld met puien en een stramienmaat van ongeveer 2,5 bij 2,5 meter. Kenmerkend voor dit type scholen is daarnaast het patioplein in het midden. Om het plein ligt de gangenstructuur met daaromheen in strokenvorm de lokalen.
![](https://assets.foleon.com/eu-central-1/de-uploads-7e3kk3/49718/h210601-r26_-_2023-06-30_voorzijde_02_hq.5ca40b9dc075.jpg?ext=webp)
Aardgasvrije scholen
Fleurence de Wilde is projectmanager onderwijshuisvesting en gebiedsontwikkeling bij de gemeente Haarlemmermeer. Ze valt met haar functie onder de portefeuillemanager onderwijshuisvesting, die verantwoordelijk is voor alle onderwijsprojecten die in Haarlemmermeer op stapel staan. Volgens Fleurence was renovatie aan de orde vanwege de ouderdom van het gebouw. Er kwam echter nog iets bij. “In 2018 werd bekend dat het schoolbestuur van de Kameleon ging fuseren met een ander schoolbestuur. Hierdoor ontstond de wens voor één schoolgebouw. Daarnaast werden ook de mogelijkheden onderzocht door schoolbestuur WijWijzer en kinderopvang Op Stoom om in de nieuwe situatie samen te gaan als integraal kindcentrum, waarin onderwijs, kinderdagverblijf en buitenschoolse opvang onder één dak samenkomen. Bij dit traject wilden we renovatie combineren met nieuwbouw.”
![](https://assets.foleon.com/eu-central-1/de-uploads-7e3kk3/49718/ghg_linkedin_shoot_rosaquistphotography_14_maart_2023_436_opgewe.998267f3a013.jpg?ext=webp)
“De aula is uiteindelijk een beetje het circulaire hart van de school geworden.” – Feike Laane
De gemeente Haarlemmermeer kreeg bovendien voor de Kameleon een landelijke subsidie vanuit het Innovatieprogramma Aardgasvrije en Frisse Scholen. “Dit was voor de gemeente en het schoolbestuur een extra stimulans om te kijken hoever we kunnen gaan in het meenemen van duurzame en circulaire ambities in de uitvraag voor de renovatie en nieuwbouw”, gaat Fleurence verder. “De Kameleon is voor Haarlemmermeer daarin een pilot. We schakelden vervolgens het bureau C-Creators in, om ervoor te zorgen dat de duurzame en circulaire ambities en eisen meetbaar en controleerbaar in de tender komen. Dat leidde uiteindelijk tot een matrix met vijf pijlers: energie (inclusief Nul op de Meter), gezondheid, materialisatie, klimaatadaptatie en functionaliteit. Aan de marktpartijen vroegen we vervolgens om dit SMART te maken.”
De ambities op het gebied van Nul op de Meter en circulariteit waren belangrijke redenen voor de interesse van VILLANOVA in de tender voor De Kameleon, zegt Feike Laane, architect bij VILLANOVA architecten en een van de projectarchitecten bij Kameleon. Feike: “Ons bureau heeft van oudsher affiniteit met energiezuinig bouwen. Zo ontwierpen we onder meer de eerste passiefhuisrenovatie van Nederland. Daarnaast proberen we tegenwoordig de materialisatie op een steeds duurzamer niveau te krijgen. Samen met Dura Vermeer ontwikkelden we bovendien een Circulaire Renovatie Schil voor grondgebonden eengezinswoningen.” VILLANOVA werkt bij Kameleon samen met Wessel van Geffen Architecten, een bureau met veel expertise op het gebied van onderwijshuisvesting.
![](https://assets.foleon.com/eu-central-1/de-uploads-7e3kk3/49718/h210601-r26_-_2023-06-30_achterzijde_01_hq.bacea0aba5c1.jpg?ext=webp)
Geen gescheiden geldstromen
Henk Marsman is projectmanager voorbereiding bij Dura Vermeer Renovatie Midden West. Marsman krijgt projecten zoals Kameleon als tender binnen en begeleidt daarna het ontwerptraject – Design, Build & Maintain. Inmiddels heeft hij het traject overgedragen aan de uitvoering. Henk vertelt dat er nog een bijzonder element aan de opgave zat: “Voor de Kameleon is de uitvraag gebaseerd op de TCO-gedachte (Total Cost of Ownership) met daarin ontwerp, realisatie en 20 jaar onderhoud. Normaal gesproken heb je te maken met een bouwbudget en de stichtingskosten, die vanuit de gemeente worden bekostigd. Daarnaast heb je de Rijksbekostiging voor Materiële Instandhouding (MI-vergoeding) voor onderhoud, dat vanuit de school wordt bekostigd. Het zijn dus twee gescheiden geldstromen: als je deze samenvoegt, aan een marktpartij geeft en die partij vervolgens verantwoordelijk maakt voor het ontwerp, de bouw en het onderhoud, dan bedenkt die slimme oplossingen. Daardoor betaal je aan het begin misschien meer, maar zeker over de hele levensduur, minder.”
Henk herinnert zich dat de marktpartijen die met het rekenmodel en de uitvraag te maken kregen vonden dat ze voor één basisschool wel heel veel huiswerk moesten doen. “De gemeente heeft er toen een raamcontract van gemaakt met drie basisscholen. Dat betekende dat we de zaken die voor de eerste basisschool waren uitgezocht daarna nog tweemaal konden worden toegepast.” Dat heeft ook voordelen voor de gemeente, zegt Fleurence. “We kunnen leren van De Kameleon. Bijvoorbeeld dat ambities haalbaar zijn en dus de volgende keer als eis kunnen worden opgenomen. Omgekeerd is het mogelijk dat ambities in de praktijk onhaalbaar blijken.”
Renovatie en nieuwbouw
Bij De Kameleon is er sprake van renovatie en nieuwbouw. Henk: “We kozen er bewust voor om zoveel mogelijk van het bestaande gebouw te handhaven. Ook uit oogpunt van duurzaamheid en circulariteit.” Feike knikt: “Alles wat we konden bewaren en wat verenigbaar was met het programma van eisen hebben we behouden. Dat betekent in de praktijk de constructie en daken van alle lokalen en het plein. De lokalen hadden bovendien als voordeel dat ze hoger waren dan tegenwoordig geëist wordt, waardoor je kwaliteit terugkreeg.” Omdat de school door de nieuwbouw driemaal zo groot werd, koos VILLANOVA ervoor om de nieuwe in twee bouwlagen tussen de lokalen door te vlechten. “Daardoor hoefden we niet op de bestaande bouw te bouwen en ontstond er toch een compact volume met niet te veel schil.”
De opdracht was een gebouw van 2307 vierkante meter bvo op basis van 310 leerlingen. VILLANOVA heeft geprobeerd zoveel mogelijk lokalen op de niet-zonbelaste gevels te leggen. Ook is er in het ontwerp al rekening gehouden met een eventuele uitbreiding in de toekomst door een flexibel staalskelet neer te zetten en in het bestemmingsplan ruimte op het plein daarvoor te creëren. Verder is de wens van docenten voor flexplekken en de wens voor een groter archief gecombineerd in één ruimte.
Een uitdaging was om de verduurzaming bij zowel renovatie als nieuwbouw in balans te krijgen qua uitstraling. Feike: “De bestaande daken waren akoestisch na-geïsoleerd vanwege de geluidsbelasting van Schiphol. Die isolatie voldeed daarmee al aan een van de eisen voor het Nul-Op-de-Meter concept. Dat gold niet voor de puien, dus die moesten eruit. Om het één geheel te maken, gaan we de bestaande bouw en de nieuwbouw inpakken in houtskeletbouw gevelelementen.”
![](https://assets.foleon.com/eu-central-1/de-uploads-7e3kk3/49718/hm-kl2.6b724d48f52b.jpg?ext=webp)
“De lange termijn horizon voor het ontwerpen dwingt een verantwoordelijkheid af voor het nu.” – Henk Marsman
Circulaire principes
Fleurence: “Een van de leukste toegepaste circulaire principes vind ik het hergebruik van de liggers van het inmiddels gesloopte raadhuis van Haarlemmermeer. Daardoor staat de ‘handtekening’ van de gemeente nu ook in dit project.” Feike: “De aula is uiteindelijk een beetje het circulaire hart van de school geworden: daar zijn onder meer de hergebruikte liggers te zien en de real-time monitoring van de installaties. We willen daarnaast gaan kijken of we het hergebruik nog verder kunnen doorvoeren in bijvoorbeeld speelgoed of een deel van de wandbekleding.”
Henk gaat verder over het hergebruik en de toepassing van circulaire principes: "Dit hergebruik is nog afhankelijk van een aantal kwaliteitseisen, waar we nog mee bezig zijn. Wat betreft de circulaire principes keken we eerst of we materialen konden hergebruiken of hergebruikte materialen konden toepassen. Vervolgens keken we naar biobased materialen en tenslotte naar materialen met een zo laag mogelijke milieu-impact zodat de CO2-footprint van de school zo laag mogelijk werd.” Het biobased is terug te vinden in de keuze voor de houtskeletbouw gevel met houten kozijnen van thermisch verduurzaamd hout, houtvezelisolatie, houten binnenbeplating en een houten afwerking inclusief een waterkerende laag van hout.”
“Door het hergebruik van de liggers van het raadhuis van Haarlemmermeer staat de ‘handtekening’ van de gemeente nu ook in dit project.” – Fleurence de Wilde
![](https://assets.foleon.com/eu-central-1/de-uploads-7e3kk3/49718/img-20240708-wa0001.100d28a170c5.jpg?ext=webp)
Buitenruimte
Bij de opgave hoorde ook het ontwerpen van de buitenruimte van De Kameleon. Die ruimte was voorheen volledig betegeld. Henk: “De directies van de school en het kinderdagverblijf wilden graag een plein met een natuurlijke uitstraling. Ook de leerlingen hebben via workshops input gegeven. Dit heeft uiteindelijk geresulteerd in een plein met veel natuurlijke materialen zoals aarde en zand. De bestaande tegels worden hergebruikt voor nieuwe bestrating, maar ook voor het maken van een buitenklas op het plein. Verder hebben we gekeken of er bomen voor zonbelaste gevels staan zodat de zonbelasting in de zomer minder wordt. Overigens hebben we in het gebouw overal automatisch aangestuurde zonwering aangebracht, omdat we anders die nul-op-de-meter niet kunnen realiseren.”
Bij het hele traject zijn steeds de eindgebruikers betrokken. Fleurence: “Er is standaard een projectgroep waarin naast de gemeente en Dura Vermeer ook WijWijzer (de stichting waar de school onder valt) en Op Stoom (de organisatie van het kinderdagverblijf) zitten. Verder zijn er specifieke werkgroepen voor de buitenruimte en het interieur.”
Het technisch ontwerp is afgerond. De Kameleon is overgedragen aan Dura Vermeer zodat de werkvoorbereiding van start kan gaan. De verwachting is dat het nieuwe gebouw voorjaar 2025 in gebruik kan worden genomen. De leerlingen van De Kameleon zijn al sinds het schooljaar 2023-2024 ondergebracht in twee nabijgelegen leegstaande schoolgebouwen.
Uitdagingen
Ondertussen blijken er in de praktijk nog wel een aantal belangrijke uitdagingen te zijn. Marsman: “We worstelen nog met het meerjarenonderhoudsplan.” Fleurence ziet een andere uitdaging: “Het moet in de praktijk nog blijken of een heel duurzaam gebouw met minder installaties leidt tot lagere onderhoudskosten.” Ze is wel positief over het samenvoegen van de geldstromen en de keuze voor Design, Build & Maintain. “Daardoor kun je aan de voorkant meer kwaliteit invullen.” Henk ziet nog een duidelijk voordeel van die keuze: “Daardoor zijn wij als Dura Vermeer en Lomans in de lead met het hele ontwerpteam. Omdat we ook het onderhoud doen maakten we nog bewustere keuzes bij het type installatie en de materialisatie. Eerst was het plan om een bron te slaan en te kiezen voor een WKO. Uit berekeningen van de installateur kwam echter naar voren dat een luchtwaterwarmtepomp een veel betere oplossing is. In die zin dwingt de langetermijnhorizon voor het ontwerpen een verantwoordelijkheid af voor het nu.”
![](https://assets.foleon.com/eu-central-1/de-uploads-7e3kk3/49718/294_3d_doorsnede_met_bullets_2024-05-31.32ee19e53009.jpg?ext=webp&width=4000)
Doorsnede met toegepaste maatregelen:
- Eénlaagse bouwdelen zijn hergebruikt van de oorspronkelijke school(re-use van het gebouw, rethink in het ontwerp)
- Het bestaande dak met geluidsisolerende maatregelen voldoet aan de NOM-eisen (re-use)
- De gelamineerde liggers zijn afkomstig uit het voormalige Raadhuis van de gemeente Haarlemmermeer (refurbish)
- Voldoende PV panelen en een luchtwaterwarmtepomp op het hoge dak om duurzame energie op te wekken (Nul-Op-de-Meter) en het gebouw duurzaam te verwarmen en te koelen
- Houten buitenkozijnen worden hergebruikt als nieuwe binnenpuien (refurbish)
- Kanaalplaten worden losmaakbaar in de staalconstructie gelegd (redesign)
- Er wordt gebruik gemaakt van hergebruikte plafondplaten (refurbish)
- Houten (HSB) gevels, met houtvezelisolatie en houten bekleding (een 100% houten gevel) (redesign)
- In de gevel worden vleermuisverblijfplaatsen opgenomen
- Het gebouw wordt voorzien van zonwering, maar ook de omringende beplanting zorgt voor verkoeling op het plein en het gebouw
- Wij zijn op zoek naar hergebruikt Trespa om de kleuren van de Kameleon terug te laten komen in de gevel (refurbish)
- Aluminium kozijnen uit het bestaande gebouw worden hergebruikt in de nieuwe gevel elementen(re-use)
- De aula wordt een ‘houten’ leefwereld met een aantal zichtbare hergebruik elementen (redesign)
- Het plein wordt ingericht met natuurlijke elementen, rondom kijken de leerlingen zo uit op een groene natuurlijke omgeving
- Verlichtingsarmaturen hebben een lange levensduur en een recyclebare kartonnen behuizing (refurbish en daarna recycle)